महिनावारीको बेला हुने पेट दुखाइ (Dysmenorrhea): कारण, लक्षण र उपचार

लेखक: डा. राहुल शाह, MBBS, NMC Reg. No. 25178, MD Resident (Obstetrics & Gynecology)

डिस्मेनोरिया (Dysmenorrhea) वा महिनावारीको समयमा हुने पेट दुखाइ

डिस्मेनोरिया भनेको महिनावारीसँग सम्बन्धित दुखाइ हुने अवस्था हो। यो समस्या गर्भाशय (Uterus) ले आफ्नो भित्री तह (Endometrium) बाहिर निकाल्नका लागि संकुचन गर्दा उत्पन्न हुन्छ। डिस्मेनोरिया मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्—प्राथमिक (Primary) र द्वितीयक (Secondary)।

प्राथमिक डिस्मेनोरिया मा कुनै विशेष रोग वा कारण पत्ता लाग्दैन र महिनावारीसँगै बारम्बार पेट दुख्ने समस्या देखिन्छ।

द्वितीयक डिस्मेनोरिया भने अन्य स्त्रीरोगसम्बन्धी समस्याहरू जस्तै Endometriosis, Adenomyosis वा Fibroid का कारण हुने गर्दछ।

हल्का वा मध्यम स्तरको महिनावारीको दुखाइ सामान्य मानिन्छ। तर केही महिलाहरूमा दुखाइ यति धेरै हुन सक्छ कि दैनिक कामकाज, पढाइ, कार्यालय वा सामाजिक गतिविधिमा समेत बाधा पुग्न सक्छ।

डिस्मेनोरियाको कारण के हो?

महिनावारीको समयमा हुने पेट दुखाइका विभिन्न कारणहरू हुन सक्छन्:

• गर्भाशयको फाइब्रॉइड (Uterine Fibroids)
• एन्डोमेट्रियोसिस (Endometriosis)
• एडेनोमायोसिस (Adenomyosis)
• पेल्भिक इन्फ्लेमेटरी डिजिज (PID)
• पाठेघरको मुख साँघुरो हुनु (Cervical Stenosis)

महिनावारीको समयमा गर्भाशयले आफ्नो भित्री तह बाहिर निकाल्नका लागि संकुचन गर्छ। यस क्रममा प्रोस्टाग्लान्डिन (Prostaglandins) नामक रसायन उत्पादन हुन्छ, जसले गर्भाशयको मांसपेशी संकुचन गराउँछ। प्रोस्टाग्लान्डिनको मात्रा बढी भएमा दुखाइ पनि बढी हुन सक्छ।

डिस्मेनोरियाका लक्षणहरू

• तल्लो पेटमा मरोडजस्तो दुखाइ
• लगातार हल्का वा मध्यम दुखाइ
• दुखाइ कम्मर र तिघ्रासम्म फैलिनु
• तल्लो पेटमा धड्कने वा च्याप्ने प्रकारको दुखाइ
• महिनावारी सुरु हुनुभन्दा १–३ दिनअघि दुखाइ सुरु हुनु
• महिनावारी सुरु भएको २४ घण्टाभित्र दुखाइ बढी हुनु
• २–३ दिनपछि क्रमशः कम हुँदै जानु

अन्य लक्षणहरू:

• वाकवाकी लाग्नु
• बान्ता हुनु
• टाउको दुख्नु
• रिंगटा लाग्नु
• पातलो दिसा हुनु
• कमजोरी महसुस हुनु

जोखिम बढाउने कारकहरू

तपाईंलाई डिस्मेनोरियाको जोखिम बढी हुन सक्छ यदि:

• ११ वर्ष वा सोभन्दा कम उमेरमा महिनावारी सुरु भएको छ
• तपाईंको उमेर ३० वर्षभन्दा कम छ
• महिनावारीमा अत्यधिक रक्तस्राव हुन्छ
• महिनावारी अनियमित हुन्छ
• परिवारमा यस्तो समस्या भएको इतिहास छ
• धूम्रपान गर्नुहुन्छ

रोकथामका उपायहरू

डिस्मेनोरियालाई पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिए पनि निम्न उपायहरूले दुखाइ कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ:

नियमित व्यायाम गर्नुहोस्

नियमित शारीरिक गतिविधिले रक्तसञ्चार सुधार गरी दुखाइ कम गर्न मद्दत गर्छ।

तातो सेक लगाउनुहोस्

तल्लो पेटमा तातो पानीको बोतल वा Heating Pad प्रयोग गर्दा आराम मिल्न सक्छ।

सन्तुलित आहार लिनुहोस्

फलफूल, हरियो सागसब्जी तथा पौष्टिक खाना सेवन गर्नु लाभदायक हुन्छ।

तनाव कम गर्नुहोस्

ध्यान, योग तथा पर्याप्त विश्रामले मानसिक तनाव कम गर्न सहयोग गर्छ।

पर्याप्त निद्रा लिनुहोस्

शरीरलाई आवश्यक आराम दिनु स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

उपचार

डिस्मेनोरियाको उपचार यसको कारण र गम्भीरतामा निर्भर हुन्छ।

• Painkiller (NSAIDs) औषधिहरू
• Hormonal contraceptive pills
• जीवनशैली सुधार
• तातो सेक
• नियमित व्यायाम

यदि Endometriosis, Adenomyosis वा Fibroid जस्ता रोगका कारण दुखाइ भएको हो भने त्यसको विशेष उपचार आवश्यक हुन सक्छ।

योगासनहरू

केही योगासनहरूले महिनावारीको दुखाइ कम गर्न मद्दत गर्न सक्छन्:

• बालासन (Balasana)
• बद्ध कोणासन (Baddha Konasana)
• उत्तानासन (Uttanasana)
• विपरीतकरणी (Viparita Karani)

कहिले चिकित्सकलाई भेट्ने?

निम्न अवस्थाहरूमा स्त्रीरोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ:

• अत्यधिक दुखाइ हुने
• सामान्य औषधिले आराम नदिने
• अचानक धेरै दुखाइ सुरु हुने
• अत्यधिक रक्तस्राव हुने
• ज्वरो आउने
• असामान्य सेतो पानी बग्ने
• दैनिक जीवन प्रभावित हुने

निष्कर्ष

डिस्मेनोरिया महिलाहरूमा अत्यन्त सामान्य समस्या हो। यद्यपि अत्यधिक दुखाइलाई सामान्य मानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। समयमै चिकित्सकको परामर्श, स्वस्थ जीवनशैली तथा उचित उपचारद्वारा अधिकांश महिलाले यस समस्याबाट राहत पाउन सक्छन्।